بيفزايد وفّقنا اللّه تعالى . كلمهء 8 - قال أمير المؤمنين عليه السّلام : أعرف النّاس باللّه سبحانه أعذرهم للنّاس و إن لم يجد لهم عذرا « 1 » . ترجمه : فرمود هركس خدا را بهتر شناسد عذر مردم را هرچه كنند بهتر مىپذيرد هرچند بر آنان عذرى نداند . شرح : يعنى يكى از اوصاف خداشناسان آنست كه هرگز زبان به عيب‌جوئى و بد گفتن به خلق نگشايند و كسى را ملامت در كارى نكنند و عذر او بپذيرند و توبه گنه‌كاران را به درگاه خدا مقبول و اميد عفو بر همه روا دارند همه نيك و بد مردم را مشمول عنايت و رحمت نامنتهاى حق توانند دانست و هرگز بغض و عداوت از خلق در دل ندارند و ابدا تحقير و توهين به كس روا ندارند زيرا : خلق را چون آب دان صاف و زلال * اندر او تابان صفات ذو الجلال و همه كس را معذور در مراتب وجود و سرّ قدر شناسند و نزد خدا قابل رحمت واسعه و الطاف بىنهايت شمارند و به زبان عشق چون الهى سرايند : گر برق رحمت زند بر خرمن عاصيان * ترسم كه ابليس دون آهنگ رضوان كند و خود را بهتر از كسى نپندارند و به مردم نظر اشفاق و ترحّم كنند و اگر كسى را در گناهى مستغرق ديدند به او نصيحت و نكوهش از شفقت مىكنند نه خشم و ملامت و بر او مغفرت از خدا مىطلبند زيرا خدا را شناخته كه او را رحمت واسعه است وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ « 2 » پس نتيجهء خداشناسى اشفاق و ترحّم و مهربانى و عذرپذيرى نسبت به نيك و بد خلق خواهد بود .

--> ( 1 ) . در غرر و درر آمدى روايت شده است . شرح آقا جمال ، ط 1 ، ج 2 ، ص 444 ، ش 3230 . قوله : « خلق را . . . » بيتى از دفتر ششم مثنوى عارف رومى است . مصراع دوم به نقل جناب استاد قوله : ( و به زبان عشق چون الهى سرايد ) حضرت الهى رضوان اللّه عليه بدين صورت بود : ( و اندر او تابان . . . ) باضافه واو . استاد رحمة اللّه عليه از خود خبر مىدهد كه متخلّص به الهى بود . و بيت مذكور از نغمه عشاق و ديوان او در اوصاف اهل صفا و اشاره به ولايت مطلقه است . ( كليات ديوان حكيم الهى قمشه‌اى ، ص 387 ) . ( 2 ) . اعراف / 156 .